Tragedi Kuala Pilah dan hakikat pahit tentang buli
Buli di sekolah ialah tingkah laku agresif berulang oleh seorang atau sekumpulan murid yang menyalah guna kuasa fizikal, sosial atau psikologi untuk mengugut, menghina atau mencederakan rakan sehingga menjejaskan emosi, keselamatan dan perkembangan sahsiah mereka. Definisi ini meliputi buli fizikal, lisan, sosial dan siber yang sering berlaku di bilik darjah, asrama serta ruang maya tanpa pengawasan orang dewasa.
Tragedi di sebuah sekolah sukan di Kuala Pilah mengingatkan kita bahawa isu keselamatan kanak-kanak bukan teori, tetapi soal hidup dan mati. Mangsa Tingkatan 2, Idlan Fareeq Shahril, ditemukan tidak sedarkan diri di asrama sebelum disahkan meninggal dunia di hospital. Siasatan awal mendapati pelajar Tingkatan 4 yang ditahan dipercayai menegur dan ‘menghukum’ mangsa atas satu ‘kesalahan’ kononnya melanggar peraturan sekolah, manakala seorang pelajar lelaki berusia 16 tahun turut ditahan bagi membantu siasatan. Kejadian ini bukan sekadar kes jenayah, tetapi cermin kegagalan kolektif: ibu bapa, sekolah, komuniti dan pembuat dasar yang terlalu lama saling menuding jari.
Apabila berlaku insiden sebegini, reaksi spontan masyarakat lazimnya ialah menyalahkan pihak sekolah atau Kementerian Pendidikan. Namun logiknya pincang: pembuli tidak belajar menjadi kejam dalam bilik guru, tetapi melalui gabungan pengaruh rumah, rakan sebaya, media sosial dan budaya senyap yang mengizinkan keganasan berleluasa. Selagi kita seronok mencari kambing hitam tunggal, selagi itulah pencegahan buli sekolah kekal sia-sia dan tragedi akan berulang.
Mengapa kementerian dan guru tidak mungkin selesaikan buli sendirian
Menuntut kementerian dan guru menyelesaikan semua kes buli ibarat meminta bomba memadam api di setiap rumah tanpa mempersoal siapa yang bermain dengan api. Bekas menteri pendidikan mengingatkan bahawa penyelesaian gejala buli tidak boleh diletakkan pada bahu guru atau kementerian semata-mata. Ya, Kementerian Pendidikan boleh memperkukuh sistem sokongan, contohnya menambah dan memperkasakan peranan kaunselor sekolah, tetapi mereka bukan penjaga 24 jam bagi setiap murid.
Hakikatnya, guru berdepan kelas besar, beban kerja pentadbiran dan pelbagai tuntutan kurikulum. Pada masa sama, gejala buli semakin kompleks — bukan hanya fizikal, tetapi buli mental dan psikologi yang mengakibatkan tekanan, kemurungan, ketakutan sehingga ada pelajar perlu mendapatkan rawatan doktor atau kaunselor. Pengaruh media sosial pula menambah lapisan baru: buli berterusan selepas loceng tamat sekolah, berlarutan di telefon dan platform maya. Tanpa kawalan di luar pagar sekolah, guru cuma memadam sebahagian kecil api yang marak di luar penglihatan mereka.
Model berasaskan salahkan kementerian setiap kali ada kes hanyalah jalan pintas emosi yang gagal melindungi murid. Penyelesaian sebenar ialah tanggungjawab bersama: "Isu buli dan kesihatan mental pelajar tidak boleh diselesaikan oleh seorang guru atau pihak kementerian sahaja kerana ia memerlukan kerjasama dan komitmen bersama semua pihak". Menolak naratif blame game ialah langkah pertama ke arah pencegahan yang lebih berkesan.
Tanggungjawab ibu bapa: didik di rumah, bukan serah bulat-bulat pada sekolah
Pencegahan buli sekolah bermula di ruang tamu, bukan di pejabat pengetua. Presiden Persatuan Ibu Bapa dan Guru Nasional menegaskan ibu bapa tidak seharusnya menyerahkan tanggungjawab menangani disiplin dan buli kepada guru serta sekolah semata-mata. Jika anak membesar dengan melihat keganasan sebagai gurauan, hinaan sebagai hiburan dan sikap angkuh sebagai tanda ‘jantan’, jangan hairan jika mereka mengulang skrip itu di asrama.
Perhatian ibu bapa tidak boleh hanya tertumpu kepada pencapaian akademik, tetapi mesti meliputi disiplin, keselamatan dan pembentukan sahsiah anak. Inilah inti tanggungjawab ibu bapa: kenali rakan anak, pantau bahasa yang mereka guna, periksa perilaku di media sosial, dan peka terhadap perubahan emosi yang mungkin menandakan anak menjadi mangsa atau pelaku buli. Di rumah, hadkan normalisasi jenaka kasar, ‘roasting’ melampau, atau content yang mengagungkan keganasan — semua ini membuka jalan kepada budaya menindas.
Ibu bapa juga perlu keluar daripada budaya “datang mesyuarat PIBG bila ada masalah sahaja”. Penglibatan aktif dalam PIBG membantu membina polisi sekolah yang lebih tegas terhadap buli. Presiden persatuan mencadangkan supaya penglibatan ibu bapa dalam PIBG diperkukuh dan laporan tahunan PIBG menyentuh secara khusus isu disiplin serta pelaksanaan langkah yang dipersetujui di sekolah masing-masing. Tanggungjawab moral ibu bapa bukan sekadar membayar yuran dan menuntut keadilan, tetapi turut memikul peranan mencegah anak mereka menjadi sebahagian daripada masalah.
Peranan sekolah dan komuniti: program rakan sebaya, PIBG dan jaringan keselamatan
Sekolah tetap medan utama pencegahan buli sekolah, tetapi ia perlu disokong oleh komuniti yang sedar dan terlibat. Usaha menangani buli memerlukan kerjasama ibu bapa, guru, pendidik, alumni dan komuniti setempat, disertai sokongan di peringkat negeri dan kebangsaan. Pada tahap sekolah, kepimpinan pengetua dan guru disiplin perlu jelas: polisi anti-buli yang tegas, saluran aduan selamat, serta tindakan pantas dan telus apabila laporan dibuat.
Namun pendekatan hukuman semata-mata tidak cukup. Program kesedaran rakan sebaya, latihan empati, dan sesi bimbingan untuk pelajar senior sangat penting, terutama di asrama yang kurang pengawasan langsung. Platform PIBG harus digunakan dengan lebih berkesan untuk membincang kes-kes sebenar (tanpa mendedahkan identiti), menilai keberkesanan peraturan, dan merancang latihan kepada murid dan guru. Apabila pelajar dilatih menjadi saksi berani menegur, bukan penonton pasif, budaya buli mula runtuh dari dalam.
Komuniti sekitar juga bukan penonton. PIBG dan alumni boleh menganjurkan program keselamatan dan disiplin dengan menjemput pegawai polis, penjara, warden serta pihak berkaitan berkongsi pandangan dan pengalaman. Ini bukan sekadar ceramah menakut-nakutkan, tetapi peluang untuk murid melihat kesan sebenar buli dan keganasan. Penglibatan komuniti yang aktif mewujudkan jaringan keselamatan yang lebih luas: murid tahu ramai orang dewasa prihatin, manakala pembuli sedar tingkah laku mereka diperhatikan lebih daripada sekadar guru bertugas.
Menuju budaya tanggungjawab bersama demi keselamatan kanak-kanak
Jika kita serius tentang keselamatan kanak-kanak, kita mesti mengubah naratif daripada siapa patut dipersalahkan kepada apa yang setiap pihak sanggup lakukan. Cadangan Kementerian Pendidikan untuk menangani buli perlu disusuli tindakan bermakna, bukan sekadar kekal di atas kertas atau diserahkan kembali kepada sekolah tanpa sokongan. Dalam masa yang sama, kementerian memang wajar memperkukuh sistem sokongan, termasuk sumber kaunseling dan garis panduan yang lebih jelas kepada sekolah.
Model tanggungjawab bersama mengurangkan budaya saling menuding dan meningkatkan peluang pemulihan untuk mangsa serta pelaku. Apabila ibu bapa memantau tingkah laku anak, guru menguatkuasakan polisi, rakan sebaya berani bertindak, dan komuniti menyediakan program sokongan, ruang untuk buli mengecut. Gejala yang membawa kepada tekanan, kemurungan dan ketakutan dalam kalangan pelajar dapat dikurangkan melalui intervensi awal dan konsisten.
Akhirnya, pencegahan buli sekolah bukan projek bermusim selepas tragedi tular, tetapi usaha berterusan membina budaya hormat dan belas ihsan. Pendidikan menyeluruh yang merangkumi jasmani, emosi, rohani, intelek dan sosial perlu diteruskan sepanjang hayat. Jika kita berkeras mahu meletakkan semua beban pada kementerian, kita sebenarnya melepaskan tangan daripada melindungi anak-anak sendiri. Soalan paling jujur yang perlu ditanya hari ini: dalam rantaian tanggungjawab ini, bahagian manakah yang sudah kita laksanakan, dan bahagian mana yang masih kita abaikan?
