Jurang selepas tamat sekolah perlu ditutup
Pengangguran belia ialah keadaan apabila golongan muda yang bersedia bekerja tidak mendapat pekerjaan, termasuk kerana kekurangan kemahiran, pengalaman atau maklumat tentang laluan kerjaya. Isu ini mendesak di Sandakan dan Sabah: lepasan SPM serta STPM memerlukan lebih banyak latihan kemahiran dan pekerjaan, bukan sekadar nasihat supaya terus belajar.
Kira-kira 37,000 calon dijangka menduduki SPM dan 8,200 calon pula STPM di Sabah pada 2026, menurut kenyataan Pengarah Jabatan Pendidikan Negeri Sabah, Abidin Marjan, yang dilaporkan pada 30 Oktober. Skala itu menuntut perancangan awal. Tidak semua lepasan sekolah mampu menyambung pengajian kerana kekangan kewangan, keputusan akademik atau lokasi; ada yang menganggur lama kerana tiada kemahiran khusus, pengalaman kerja atau maklumat latihan. Maka, pekerjaan lepasan sekolah mesti dilihat sebagai agenda pembangunan, bukan isu yang boleh diserahkan kepada pilihan individu.
Latihan mesti membawa kepada kerja
TVET wajar menjadi laluan utama yang dihormati, bukan pilihan simpanan bagi mereka yang tidak memasuki universiti. Bidang seperti elektrik, kimpalan, penyamanan udara, automotif, rangkaian komputer, pembinaan, hospitaliti, pertanian moden serta minyak dan gas boleh memberi belia kemahiran praktikal dan kelayakan yang diiktiraf, bergantung pada program dan institusi dipilih. Di Sandakan, antara pilihan yang disebut ialah ADTEC JTM, Politeknik Sandakan, kolej komuniti dan vokasional serta pusat GIATMARA.
Namun, menambah tempat latihan tanpa memastikan permintaan tenaga kerja ialah penyelesaian separuh jalan. Kerjasama institusi TVET dengan syarikat swasta perlu diperluas supaya kandungan latihan sepadan dengan keperluan industri dan membuka laluan kepada pekerjaan. Latihan percuma atau bersubsidi untuk belia daripada keluarga berpendapatan rendah juga penting agar kos tidak menutup pintu sebelum mereka bermula. Ukuran kejayaan bukan jumlah sijil yang dikeluarkan, tetapi sama ada graduan mendapat kerja atau mampu menggunakan kemahiran untuk mencari rezeki.
Keusahawanan membuka laluan kedua
Di Sarawak, seruan yang diketengahkan berbeza: belia digalakkan beralih daripada pencari kerja kepada pencipta peluang pekerjaan melalui keusahawanan dan ekonomi baharu. Kedua-dua pendekatan tidak patut dipertentangkan. Latihan kemahiran boleh membantu seseorang mendapat pekerjaan, manakala keusahawanan belia membuka kemungkinan membina pekerjaan untuk diri sendiri dan orang lain. Tetapi seruan berniaga tidak boleh dijadikan alasan untuk mengurangkan tanggungjawab menyediakan pekerjaan bergaji dan latihan yang bermutu.
Perubahan ekonomi membuka ruang dalam ekonomi gig, pekerjaan fleksibel, perniagaan digital, industri kreatif, pertanian moden dan ekonomi hijau. Banci Ekonomi 2023 merekodkan 70,112 pertubuhan milik belia di Malaysia, dengan hampir 375,000 pekerja dan nilai output RM80.7 bilion. Ini menunjukkan perniagaan belia sudah mempunyai skala, tetapi bukan jaminan bahawa setiap idea akan bertahan. Belia memerlukan bimbingan, jaringan dan kemahiran digital serta teknikal agar peluang baharu tidak sekadar menjadi slogan.
Gabungkan peluang, kemahiran dan sokongan
Cabaran itu masih nyata walaupun pasaran buruh menunjukkan perkembangan positif: kadar pengangguran belia berusia 15 hingga 30 tahun di Malaysia ialah 6.1 peratus pada 2025, sementara kadar pengangguran keseluruhan Sarawak dicatatkan 3.2 peratus berbanding 3.0 peratus pada peringkat nasional. Angka ini mengingatkan bahawa pertumbuhan ekonomi sahaja tidak menjamin belia mendapat tempat. Mereka juga perlu menguasai kemahiran insaniah, teknikal, digital dan kecerdasan buatan, serta mampu menyesuaikan diri apabila keperluan industri berubah.
Langkah susulan mesti menyatukan kerajaan, industri dan institusi pendidikan: padankan latihan dengan kekosongan sebenar, bantu lepasan sekolah mengenal pasti pilihan, dan sediakan sokongan untuk belia yang mahu berniaga. Satu inisiatif yang disebut menyasarkan pengumpulan 2,000 profil belia NEET setiap tahun dari 2025 hingga 2030 bagi membantu kerajaan merangka intervensi lebih bersasar. Pada akhirnya, penyelesaian bukan memilih antara latihan atau keusahawanan. Belia memerlukan kedua-duanya—bersama peluang kerja yang nyata—agar pilihan kerjaya tidak ditentukan oleh keadaan keluarga atau tempat tinggal.
