Rayuan belum memutuskan hak Sabah
Hasil 40 peratus Sabah ialah geran khas berasaskan formula dalam Perkara 112C Perlembagaan Persekutuan, dengan semakan hak negeri diperuntukkan melalui Perkara 112D. Pertikaian semasa bukan keputusan muktamad tentang hak itu, tetapi rayuan terhadap dapatan dan perintah Mahkamah Tinggi berkaitan pelaksanaannya. Pada 29 Oktober, Mahkamah Rayuan mendengar hujahan pihak-pihak sebelum menangguhkan keputusan. Mahkamah menetapkan 12 November untuk pengurusan kes bagi menentukan tarikh keputusan rayuan. Perbezaan ini penting: keputusan pada peringkat rayuan masih belum diketahui, maka belum wajar menyifatkan sama ada pihak Sabah atau Persekutuan telah menang. Namun, setelah isu itu dibawa ke mahkamah, tumpuan awam patut tertumpu pada sama ada mekanisme perlembagaan dilaksanakan dengan berkesan.
Kes ini berpunca daripada keputusan Mahkamah Tinggi bertarikh 17 Oktober 2025. Mahkamah itu mendapati Kerajaan Persekutuan melanggar obligasi perlembagaan antara 1974 hingga 2021, membatalkan Perintah Semakan 2022 dan mengarahkan kedua-dua kerajaan mencapai persetujuan dalam tempoh 180 hari. SLS mempertahankan keputusan serta penyelesaian bagi tempoh 1974 hingga 2021, yang disebut “tahun-tahun yang hilang”. Pertikaian kini menyentuh kesan dapatan tersebut, proses semakan dan kuasa mahkamah—bukan sekadar pengiktirafan formula 40 peratus.
Hujah Persekutuan: hak diakui, perintah dipertikai
Peguam Kanan Persekutuan Ahmad Hanir Hambaly @ Arwi berkata rayuan Geran Khas Sabah bukan usaha menafikan hak perlembagaan negeri. Kerajaan Persekutuan, katanya, tidak mempertikaikan formula 40 peratus di bawah Perkara 112C atau hak Sabah memohon semakan di bawah Perkara 112D; rayuan tertumpu pada dapatan pelanggaran bagi 1974 hingga 2021 serta pembatalan Perintah Semakan 2022. Hujah itu perlu dinilai bersama tuntutan rayuan: kerajaan menyifatkan dapatan Mahkamah Tinggi melangkaui bidang kuasa kehakiman.
Kerajaan Persekutuan turut mencabar arahan supaya persetujuan dicapai dalam 180 hari, dengan alasan Perlembagaan tidak menetapkan tempoh sedemikian dan rundingan perlu menentukan garis masanya. Ahmad Hanir berkata mekanisme penilai bebas di bawah Perkara 112D(6) boleh digunakan jika rundingan menemui jalan buntu. Beliau juga berhujah pembayaran tahunan RM26.7 juta antara 1974 hingga 2021 sah kerana Perintah Semakan 1970 kekal berkuat kuasa sehingga digantikan. Inilah titik pertembungan utama: sama ada proses yang didakwa berlangsung melalui surat-menyurat dan mesyuarat memenuhi kewajipan semakan, dan sama ada mahkamah berhak menetapkan remedi serta tempohnya. Itu persoalan untuk diputuskan hakim, bukan untuk dianggap selesai.
SLS dan Sabah mempertahankan kewajipan perlembagaan
Sabah Law Society (SLS), atau Persatuan Undang-Undang Sabah, hadir untuk membantah rayuan dan mempertahankan keputusan Mahkamah Tinggi. Peguam David Fung berhujah bahawa SLS mempunyai kedudukan untuk meneruskan litigasi berkepentingan awam, kerana campur tangan mahkamah diperlukan sebagai penjaga Perlembagaan. Beliau berkata prosiding dimulakan demi kepentingan rakyat Sabah dan kedua-dua kerajaan gagal mencapai persetujuan meskipun rundingan diadakan. Hujah itu berdepan persoalan panel hakim sama ada kerajaan negeri yang dipilih rakyat patut menjadi pihak yang mendapatkan remedi, serta kebimbangan tentang kesan membenarkan pertubuhan mencabar tindakan atau kegagalan kerajaan terdahulu.
Peguam Besar Sabah Datuk Brenndon Keith Soh pula menjelaskan bahawa kerajaan negeri tidak memulakan semakan kehakiman, tetapi mencelah kerana kepentingan perlembagaannya terjejas secara langsung. Beliau berhujah mekanisme penilai bebas hanya terpakai selepas kebuntuan dalam proses semakan rasmi; oleh sebab semakan mandatori pada 1974 tidak dilaksanakan, syarat pelantikan itu tidak timbul. SLS menegaskan peruntukan hak Sabah membawa kewajipan yang mesti dilaksanakan, bukan sekadar formula di atas kertas. Pendirian ini menekankan kepentingan praktikal kepada negeri dan rakyat, namun mahkamah masih perlu menilai hujah semua pihak sebelum membuat keputusan.
Langkah seterusnya: tarikh keputusan belum ditetapkan
Panel tiga hakim yang dipengerusikan Hakim Datuk Azhahari Kamal Ramli, bersama Hakim Datuk Ahmad Kamal Md Shahid dan Datuk Amarjeet Singh, mendengar hujahan rayuan. Pada 12 November, pengurusan kes melalui e-Review akan menentukan tarikh keputusan; mahkamah belum menetapkan bila keputusan akan diumumkan. Maka perkembangan itu ialah langkah tatacara, bukan petunjuk tentang hasil rayuan. Hak hasil Sabah masih perlu dibaca melalui keputusan mahkamah apabila tiba masanya.
Kepentingan kes ini melangkaui pertikaian antara kerajaan: jaminan perlembagaan tersebut memberi kesan jangka panjang kepada Sabah dan rakyatnya. Hasil yang adil perlu menjelaskan bagaimana semakan dilaksanakan, siapa bertanggungjawab apabila proses tidak berjalan, dan apakah pemulihan yang dibenarkan undang-undang. Pengakuan Persekutuan terhadap formula 40 peratus tidak dengan sendirinya menjawab pertikaian tentang tempoh lampau atau kuasa mahkamah; begitu juga hujah SLS belum menjadi keputusan. Kesimpulannya, perkara paling penting kini ialah menunggu penilaian kehakiman tanpa mendahului keputusan. Pada 12 November, orang ramai akan mengetahui tarikh keputusan, bukan semestinya jawapan muktamad terhadap semua isu.
