Dua pendekatan, satu masalah bersama
Jerebu rentas sempadan ialah pencemaran udara yang berpunca daripada kebakaran tanah atau hutan di satu negara tetapi merebak ke negara lain, menjadikannya isu yang tidak boleh diselesaikan oleh satu kerajaan sahaja. Perkembangan terkini memperlihatkan dua jalan berbeza: Singapura memperkukuh undang-undang jerebu dalam bidang kuasanya, manakala Malaysia mengutamakan diplomasi melalui kerangka ASEAN. Perbezaan ini bukan soal siapa lebih tegas; ia mencerminkan batas kuasa sesebuah negara apabila sumber pencemaran berada di luar sempadannya. Pendekatan undang-undang boleh meningkatkan risiko kepada syarikat yang terlibat, tetapi diplomasi diperlukan untuk membina persetujuan dengan negara jiran. Kedua-duanya lebih berkesan sebagai pelengkap, bukan pilihan yang saling menafikan. Tanpa tekanan yang boleh dikuatkuasakan dan saluran rundingan yang berfungsi, tindak balas terhadap jerebu akan terus terpecah antara kepentingan domestik dengan realiti rentas negara.
Singapura mengetatkan penguatkuasaan
Parlimen Singapura meluluskan pindaan Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan pada Rabu, dengan hukuman lebih berat dan kuasa siasatan yang diperluas terhadap entiti yang dikaitkan dengan kebakaran tanah atau hutan. Pindaan itu menaikkan denda maksimum bagi kesalahan utama daripada S$2 juta kepada S$20 juta, sementara denda harian meningkat daripada S$100,000 kepada S$1 juta. Kuasa baharu turut membolehkan penyiasat mengesan hubungan komersial dan meneliti urusan perniagaan serta rantaian bekalan, bagi menghalang syarikat daripada mendapat manfaat daripada amalan yang menyalahi undang-undang. Ini langkah yang wajar: liabiliti korporat perlu merangkumi hubungan perniagaan, bukan terhenti pada pihak yang menyalakan api. Namun, undang-undang domestik mempunyai had apabila pihak yang disiasat atau sumber kebakaran berada di luar bidang kuasa Singapura. Hukuman tegas memberi tekanan, tetapi tidak menggantikan tindakan rentas negara.
Diplomasi Malaysia berdepan batas perjanjian
Malaysia pula memilih diplomasi kerana Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Merentas Sempadan (AATHP) tidak menyediakan mekanisme penguatkuasaan terhadap negara punca atau ruang menuntut ganti rugi daripada pihak yang menyebabkan pencemaran. Timbalan Menteri Sumber Asli dan Kelestarian Alam, Syed Ibrahim Syed Noh, menjelaskan bahawa tindakan terhadap pelaku kebakaran terletak di bawah undang-undang domestik setiap negara. Maka, desakan supaya perjanjian itu terus menghasilkan hukuman antara negara tidak memadai tanpa penelitian tentang bidang kuasa, bukti saintifik dan kesan diplomatik. Pilihan Malaysia lebih berhati-hati, tetapi diplomasi tidak sepatutnya menjadi alasan untuk menerima kemajuan yang perlahan. Malaysia mengemukakan cadangan mekanisme diplomasi sains dan dana jerebu mampan dalam mesyuarat serantau di Bali pada Julai lalu; cadangan itu akan diteliti Sekretariat ASEAN untuk perbincangan di Vietnam pada Disember.
Kerjasama ASEAN mesti menghubungkan dasar dengan tindakan
Kerjasama ASEAN perlu menghubungkan penguatkuasaan domestik, perkongsian maklumat dan rundingan antara negara, bukannya bergantung pada satu instrumen. Malaysia berusaha memperkukuh AATHP melalui Second ASEAN Haze Free Roadmap 2023–2030 dan ASEAN Peatland Management Strategy 2023–2030. Singapura pula menyatakan akan bekerjasama dengan rakan serantau melalui peranannya sebagai tuan rumah Pusat Meteorologi Khusus ASEAN dan sebagai Pengerusi ASEAN pada 2027. Penglibatan seluruh kerajaan juga penting: isu ini menyentuh alam sekitar, hubungan luar, penguatkuasaan serta urusan perniagaan. Pindaan undang-undang Singapura memberi satu alat yang lebih tajam, tetapi pencegahan jangka panjang memerlukan negara jiran bertukar maklumat dan menyelaraskan tindak balas. Seperti diingatkan oleh Simon Tay, undang-undang lebih ketat sahaja tidak mampu mencegah jerebu pada masa hadapan, khususnya ketika perubahan iklim menambah cabaran.
Kesimpulannya, undang-undang yang tegas memberi isyarat bahawa syarikat boleh dipertanggungjawabkan, sementara diplomasi Malaysia membuka ruang untuk tindakan bersama yang menghormati kedaulatan negara. ASEAN perlu menjadikan kedua-dua pendekatan itu saling menguatkan: rundingan harus menghasilkan kerjasama yang nyata, dan penguatkuasaan domestik perlu disokong bukti serta maklumat serantau. Jerebu tidak mengenal sempadan; tindak balas yang berkesan juga tidak boleh terhenti di sempadan.
