Jerebu bukan sekadar masalah cuaca
Jerebu rentas sempadan ialah pencemaran udara yang berpunca daripada kebakaran atau kegiatan di satu negara tetapi merebak ke negara jiran, menjejaskan kesihatan dan kehidupan harian penduduk di seluruh rantau. Sudah beberapa minggu Indonesia, Malaysia dan Singapura diselubungi jerebu tebal, menjadikan krisis ini isu bersama yang memerlukan tindakan bersama. Kesannya bukan abstrak: ketika jerebu teruk melanda Singapura pada 2015, Indeks Pencemaran Udara tiga jam mencecah 341, tahap amat berbahaya, lalu sekolah ditutup. Keutamaan ASEAN tidak sepatutnya berhenti pada bantuan kecemasan atau kenyataan diplomatik. Rantau ini perlu memastikan pihak yang menyebabkan pencemaran dapat dikenal pasti dan dipertanggungjawabkan. Jika tidak, keluarga yang terdedah kepada udara tercemar akan terus menanggung risiko kesihatan, sedangkan pihak yang mendapat manfaat daripada amalan perniagaan berbahaya boleh terlepas daripada tindakan.
Diplomasi Malaysia perlu menghasilkan kerangka tindakan
Malaysia akan membentangkan dokumen perbincangan tidak rasmi mengenai jerebu rentas sempadan pada Mesyuarat Menteri-Menteri Luar ASEAN di Manila pada 14 November. Menteri Luar Mohamad Hasan mahu negara anggota membincangkan rangka kerja teratur supaya mereka dapat saling membantu apabila kebakaran hutan atau jerebu menjejaskan rantau ini. Langkah itu wajar, tetapi nilainya bergantung pada hasil selepas pertemuan: siapa menyelaras bantuan, bagaimana maklumat dikongsi dan bagaimana tindakan susulan dipastikan. Kuala Lumpur menyatakan pendekatannya ialah diplomasi lembut. Perdana Menteri Anwar Ibrahim dan Timbalan Perdana Menteri Ahmad Zahid Hamidi turut berhubung dengan Presiden Indonesia Prabowo Subianto serta menawarkan bantuan. Namun, keadaan di kawasan terjejas—termasuk jarak penglihatan yang kurang daripada 50 meter—menyukarkan operasi bantuan dan pemadaman. Kerjasama ASEAN perlu dibina sebelum krisis memuncak, bukan dirundingkan semula ketika asap sudah merentas sempadan.
Undang-undang mesti memberi kuasa menyiasat
Singapura pula mencadangkan pindaan Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan bagi memperkukuh kuasa penguatkuasaan. Cadangan itu akan dibawa ke sidang Parlimen yang dijadual bermula pada 3 November. Pindaan yang dicadangkan membolehkan Agensi Sekitaran Kebangsaan meminta syarikat berkaitan jerebu memberikan akses kepada maklumat, dokumen korporat dan premis perniagaan untuk penyiasatan. Ketika ini, kekurangan kuasa meminta syarikat melantik penyiasat menyukarkan pihak berkuasa mendapatkan maklumat dan mengambil tindakan. Jika diluluskan, kegagalan mematuhi arahan berkenaan akan dianggap satu kesalahan. Ini langkah penting: undang-undang jerebu tidak akan berkesan jika syarikat boleh menyembunyikan hubungan korporat atau rantaian bekalan yang relevan. Singapura turut menghendaki 10 syarikat yang menerima notis melantik firma guaman, audit atau penyiasatan untuk meneliti operasi dan hubungan perniagaan mereka. Penguatkuasaan pencemaran mesti berasaskan bukti dan kuasa penyiasatan yang nyata.
Perjanjian serantau perlu disusuli akauntabiliti
Diplomasi Malaysia dan pindaan undang-undang Singapura menangani dua sisi masalah yang sama: kerjasama rentas negara dan akauntabiliti korporat. Kedua-duanya perlu bergerak seiring. Rangka kerja ASEAN boleh mengatur bantuan ketika kebakaran berlaku, tetapi negara anggota juga perlu berkongsi maklumat dan menguatkuasakan perjanjian sedia ada dengan tekal. Tanpa langkah itu, kerjasama ASEAN berisiko menjadi janji yang hanya muncul setiap kali jerebu kembali. Singapura menyatakan pendirian bahawa rakyatnya tidak sepatutnya menanggung kos kesihatan dan alam sekitar akibat amalan perniagaan yang tidak bertanggungjawab. Prinsip sama patut diterjemahkan kepada tindakan serantau: penyiasatan yang boleh dipercayai, ketelusan syarikat dan akibat undang-undang apabila arahan sah tidak dipatuhi. Senarai firma yang dipilih untuk panel pakar Singapura dijangka diterbitkan dalam masa terdekat. Itu satu susulan penting, tetapi negara ASEAN juga mesti membina mekanisme bersama yang berfungsi melangkaui satu musim jerebu.
Kesimpulannya, jerebu rentas sempadan tidak boleh ditangani dengan diplomasi semata-mata atau undang-undang negara secara terasing. Malaysia perlu menggunakan pertemuan ASEAN untuk mengubah seruan kerjasama menjadi prosedur bantuan dan perkongsian maklumat yang jelas, sementara Singapura menunjukkan bahawa undang-undang perlu memberi penyiasat kuasa mendapatkan bukti. Tanggungjawab terhadap pencemaran hanya bermakna apabila perjanjian dikuatkuasakan dan syarikat yang terlibat berdepan tindakan. Penduduk rantau ini tidak sepatutnya terus membayar harga kesihatan bagi pencemaran yang merentasi sempadan.
