Nilai mineral bermula selepas kerja melombong
Pemprosesan mineral ialah kegiatan mengubah bahan yang dilombong menjadi input atau produk siap melalui langkah seperti penulenan, pemisahan dan pembuatan, supaya lebih banyak nilai serta peluang industri kekal di tempat sumber itu diperoleh. Bagi Sarawak, langkah ini patut menjadi syarat penting dalam menarik pelaburan, bukan pilihan sampingan.
Pada Rabu, Timbalan Premier Sarawak, Datuk Amar Awang Tengah Ali Hasan, berkata negeri itu mahu pelabur membangunkan industri pemprosesan mineral bernilai tinggi dan tidak berhenti pada perlombongan serta eksport bahan mentah. Beliau menyampaikan pendirian itu di Program Jaringan Usahawan Negeri Sarawak 2026 di Kuching.
Arah ini tepat kerana eksport bahan mentah mengehadkan peluang kerja dan kepakaran yang tumbuh di dalam negeri. Namun, pelaburan tidak wajar diukur melalui kilang atau jumlah pengeluaran semata-mata. Ukuran yang lebih bermakna ialah sejauh mana pemprosesan tempatan meningkatkan kemahiran pekerja, meluaskan perniagaan pembekal dan menghubungkan sumber Sarawak dengan pengeluaran hiliran.
Rantaian industri mesti bersambung hingga ke hiliran
Pemprosesan mineral Sarawak hanya akan mengubah ekonomi jika aktiviti huluan, pertengahan dan hiliran dirancang sebagai satu rantaian. Perlombongan menyediakan bahan, kemudahan pemprosesan menukarkannya kepada input yang lebih berguna, kemudian pengilang hiliran menggunakannya untuk menghasilkan produk bernilai tambah. Tanpa pautan terakhir itu, negeri masih berisiko menjual bahan sebelum nilai terbesarnya diwujudkan.
Awang Tengah menekankan penggunaan teknologi tinggi dan penyertaan syarikat tempatan. Pelabur berkemampuan juga perlu membuka ruang kepada perusahaan kecil dan sederhana (PKS) dalam rantaian bekalan. Ini bukan tuntutan sampingan: peluang kepada pembekal tempatan menentukan sama ada pelaburan besar turut membina keupayaan ekonomi setempat.
Apabila rangkaian itu dirancang dengan baik, PKS boleh menawarkan logistik, perkhidmatan sokongan, peralatan dan kerja pembinaan. Kesan kepada orang ramai bukan semata-mata pada produk akhir; ia juga datang melalui perniagaan yang menerima pesanan, pekerja yang memperoleh kemahiran dan usahawan yang membina keupayaan untuk memenuhi piawaian industri.
Garam Sarawak dan peluang teknologi bateri sodium
Teknologi bateri sodium membuka satu lagi laluan untuk menambah nilai kepada sumber negeri. Premier Sarawak, Datuk Patinggi Tan Sri Abang Johari Tun Openg, berkata perubahan teknologi penyimpanan tenaga—daripada kebergantungan besar kepada litium kepada penggunaan sodium sebagai bahan alternatif—meningkatkan potensi garam sebagai sumber ekonomi masa depan.
Beliau mengingatkan bahawa garam Sarawak boleh dilihat sebagai bahan asas bagi ekonomi baharu, bukan sekadar bahan dapur. Tetapi potensi itu belum sama dengan industri yang sudah wujud. Ia memerlukan penyelidikan, kepakaran dan teknologi yang sesuai untuk menentukan bagaimana sumber berkenaan boleh diproses dan disambungkan kepada pembuatan serta penyimpanan tenaga.
Di sinilah agenda mineral dan teknologi bertemu: sumber tempatan boleh membekalkan industri hiliran jika proses, pengetahuan dan pelaburan dibina bersama. Sarawak juga merancang membangunkan satelit sendiri menjelang 2030 bagi memperkukuh maklumat tentang sumber bumi, termasuk melalui satelit orbit rendah bumi. Keupayaan mendapatkan data boleh membantu perancangan, tetapi nilai ekonomi tetap bergantung pada tindakan susulan di darat.
Pelaburan mesti meninggalkan keupayaan di Sarawak
Sektor pemprosesan memerlukan tenaga yang mencukupi. Kerajaan Sarawak menyasarkan kapasiti penjanaan elektrik sekurang-kurangnya 10,000 megawatt menjelang 2030 dan 15,000 megawatt menjelang 2035. Sasaran ini boleh menyokong pertumbuhan industri, tetapi hubungan antara bekalan tenaga dengan pelaburan pemprosesan perlu diterjemahkan kepada projek yang melibatkan syarikat tempatan, bukan sekadar menarik pengeluaran berskala besar.
Pendirian untuk menolak eksport bahan mentah semata-mata ialah permulaan yang wajar, bukannya jaminan hasil. Kerajaan perlu menilai pelaburan berdasarkan tahap pemprosesan di negeri ini, penggunaan teknologi, peluang kepada PKS serta laluan jelas daripada sumber kepada produk hiliran. Garam dan teknologi bateri sodium pula menunjukkan bahawa sumber biasa boleh mendapat kegunaan baharu apabila penyelidikan disambungkan kepada industri.
Kesimpulannya, kekayaan mineral tidak dinilai pada apa yang keluar dari lombong sahaja, tetapi pada kemahiran, perniagaan dan produk yang tumbuh selepasnya. Jika Sarawak mahu rakyat mendapat pulangan lebih besar, pemprosesan tempatan mesti menjadi teras pelaburan—dan setiap rantaian industri perlu memberi ruang nyata kepada syarikat serta pekerja negeri.
