Apa Maksud Larangan Guna Data Awam untuk Latih AI?
Larangan penggunaan data awam AI untuk melatih model kecerdasan buatan merujuk kepada dasar yang menghalang syarikat teknologi daripada menggunakan data kerajaan dan data rakyat yang dikumpul melalui perkhidmatan awam sebagai bahan latihan algoritma, termasuk melarang penyimpanan data selepas pemprosesan, demi melindungi privasi data nasional dan mengelakkan eksploitasi maklumat sensitif tanpa kawalan yang jelas.
Menteri Digital, Gobind Singh Deo menyatakan kerajaan melarang penyedia perkhidmatan AI menggunakan data kerajaan atau rakyat untuk melatih model AI mereka, dan klausa ini dimasukkan dalam semua kontrak perolehan AI kerajaan. Syarikat AI juga tidak dibenarkan menyimpan data rakyat selepas proses pemprosesan selesai. Ini bukan sekadar nota kaki kontrak; ia garis merah yang mengubah cara syarikat teknologi berurusan dengan data awam AI. Ia menandakan keutamaan jelas: data rakyat bukan bahan mentah percuma untuk mesin, tetapi aset strategik yang tertakluk kepada privasi data nasional.
Melalui Garis Panduan Pengadaptasian AI Sektor Awam (GPAISA), agensi diwajibkan meminimumkan data serta menyembunyikan atau menyahnamakan data sebelum diproses oleh sistem AI. Ini menunjukkan kerajaan tidak menunggu skandal kebocoran data berlaku sebelum bertindak, sebaliknya cuba menetapkan peraturan teknologi dari awal. Langkah ini wajar dipuji, tetapi ia juga perlu dilihat sebagai permulaan, bukan garis penamat, dalam membina ekosistem AI yang boleh dipercayai.
Privasi Data Nasional: Dari Awan Hingga Enkripsi
Keputusan melarang penggunaan data awam untuk latihan AI tidak boleh dipisahkan daripada strategi lebih luas melindungi privasi data nasional. Gobind menjelaskan hanya data terbuka yang tidak sensitif disimpan di perkhidmatan awan luar negara, manakala data kerajaan berstatus ‘rahsia’ atau ‘rahsia besar’ hanya boleh disimpan di pusat data kerajaan. Maklumat ‘sulit’ atau ‘terhad’ pula terhad kepada awan persendirian atau hibrid berpangkalan dalam negara. Ini menunjukkan pengelasan data yang lebih halus, bukan pendekatan satu saiz untuk semua.
Bagi data peribadi rakyat yang dikendalikan sektor swasta, pemindahan ke luar negara dikawal di bawah Seksyen 129 Akta Perlindungan Data Peribadi 2010 (PDPA), sebagaimana dipinda pada 2024. Pindaan itu mewajibkan persetujuan subjek data untuk pemindahan merentas sempadan, dan negara penerima mesti mempunyai undang-undang setara dengan PDPA. Ini bukan sekadar formaliti; ia mengembalikan sedikit kuasa kepada individu dalam ekosistem data yang biasanya dikuasai syarikat besar.
Kerajaan juga mewajibkan penyulitan terhadap data miliknya supaya penyedia perkhidmatan asing tidak dapat membaca kandungan data secara sepihak, walaupun jika diminta pihak berkuasa negara lain. Di sini, mesejnya jelas: kedaulatan data tidak boleh diserahkan kepada pelayan di luar sempadan atau kepada syarikat teknologi global. Namun, perlindungan teknikal seperti enkripsi hanya berkesan jika digandingkan dengan penguatkuasaan undang-undang yang tegas dan audit berkala terhadap pematuhan peraturan teknologi.
Kerangka Etika AI: Benteng Awal Menentang Salah Guna
Larangan dalam kontrak perolehan hanyalah satu sisi; sisi lain ialah keperluan membina kerangka etika AI yang jelas. Ahli Parlimen Gombak, Datuk Seri Amirudin Shari menyarankan kerajaan mengambil langkah proaktif dengan menyediakan kerangka etika yang jelas bagi mengawal penggunaan AI sebelum teknologi itu diperluas dalam kalangan masyarakat. Ringkasnya, jangan biar AI berakar dalam kehidupan seharian sebelum garis panduan moral dan undang-undang dipersetujui.
Ringkasan cadangan itu menekankan keperluan membentuk kerangka etika penggunaan AI terlebih dahulu untuk mengelakkan penyalahgunaan dan ancaman kepada kemanusiaan serta nilai masyarakat. Ia juga menggesa mekanisme kawalan dan tadbir urus berkesan bagi melindungi keselamatan negara serta hak dan kepentingan rakyat. Kebimbangan yang dibangkitkan termasuk penyebaran maklumat palsu dan penyalahgunaan AI untuk mempengaruhi persepsi masyarakat serta menjejaskan proses demokrasi.
Amirudin mengingatkan tentang insiden pembakaran rumah Menteri Kewangan Indonesia pada Ogos 2008 yang dikaitkan dengan kenyataan palsu, sebagai contoh bagaimana teknologi boleh menyemarakkan keganasan apabila tiada pihak bertanggungjawab. Beliau menyebut ‘techno-fascism’ sebagai ancaman besar yang boleh menjejaskan kemanusiaan, pasaran, nilai dan cara hidup, serta kedaulatan negara. Dalam konteks ini, kerangka etika AI bukan dokumen kosmetik; ia benteng awal menahan gelombang teknologi yang berpotensi menghakis ruang awam dan demokrasi.
Peraturan Teknologi: Elak Monopoli Kuasa, Galak Kawalan Bersama
Masa depan AI tidak boleh ditentukan sepenuhnya oleh syarikat teknologi atau agensi kerajaan sahaja. Ringkasan cadangan kerangka etika AI menekankan keperluan mekanisme kawalan dan tadbir urus berkesan bagi melindungi keselamatan negara serta hak dan kepentingan rakyat. Ini membuka ruang kepada idea bahawa peraturan teknologi perlu dikongsi – melibatkan Parlimen, masyarakat sivil, akademik dan industri – bukannya dimonopoli mana-mana blok kuasa.
Amirudin menegaskan pendekatan seimbang penting untuk memajukan keupayaan AI tempatan dan menarik pelaburan, sambil mengekalkan kedaulatan dan kepentingan awam. Ini bermakna peraturan yang terlalu longgar akan menggadaikan privasi data nasional, manakala peraturan terlalu ketat boleh membantutkan inovasi. Di sinilah Rang Undang-undang Tadbir Urus AI yang sedang digubal oleh Kementerian Digital menjadi penting untuk memastikan wujud akauntabiliti berkaitan sistem AI.
Jika peraturan teknologi dirangka secara tertutup, risiko ‘techno-fascism’ yang disebut Amirudin akan meningkat: teknologi digunakan untuk mengawal, bukan membebaskan. Sebaliknya, kawalan bersama yang telus boleh menjadikan AI alat untuk memperkukuh demokrasi dan keadilan sosial. Larangan penggunaan data awam AI dalam kontrak kerajaan ialah permulaan yang baik, tetapi ia perlu diikuti dengan proses perundangan dan konsultasi awam yang memberi ruang kepada suara pengguna biasa, bukan hanya pemain besar.
Apa Maknanya untuk Pengguna Biasa – dan Ke Mana Arah Seterusnya?
Bagi pengguna biasa, larangan penggunaan data awam untuk latihan AI dan pengukuhan undang-undang data membawa satu mesej: hak anda terhadap data peribadi semakin diiktiraf. Pindaan Seksyen 129 PDPA yang mewajibkan persetujuan untuk pemindahan data ke luar negara memberi anda suara dalam menentukan ke mana maklumat anda dihantar dan di bawah undang-undang siapa ia dilindungi. Kerangka etika AI yang dicadangkan pula bertujuan memastikan teknologi yang memasuki kehidupan seharian tidak mengorbankan maruah dan kebebasan anda.
Namun, hak di atas kertas tidak bermakna tanpa kesedaran. Pengguna perlu lebih kritikal terhadap terma penggunaan aplikasi, lebih peka terhadap permintaan akses data, dan lebih lantang menuntut ketelusan daripada syarikat teknologi. Di pihak kerajaan, kerja belum selesai: Rang Undang-undang Tadbir Urus AI perlu digubal dengan proses yang telus dan inklusif, dan pelaksanaannya mesti disokong penguatkuasaan yang konsisten.
Kesimpulannya, larangan kerajaan terhadap penggunaan data awam AI untuk melatih model adalah langkah pertama yang berani dalam melindungi privasi data nasional. Ia menandakan perubahan paradigma: data rakyat bukan lagi dianggap bahan mentah percuma untuk algoritma, tetapi hak yang perlu dihormati. Cabaran seterusnya ialah memastikan kerangka etika AI dan peraturan teknologi yang sedang dibina benar-benar mencerminkan kepentingan awam, bukan sekadar melindungi kepentingan kuasa besar – sama ada di sektor awam atau swasta.
