Akses kepada rekod ialah soal aturan, bukan sekadar membuka fail
Penyahklasifikasian ialah proses menilai semula status kerahsiaan sesuatu rekod supaya ia boleh dibuka kepada umum apabila alasan keselamatan dan undang-undang tidak lagi menghalang akses. Dalam isu semasa, prinsip itu muncul dalam tiga bentuk berbeza: dasar umum untuk rekod sejarah, pertimbangan terhadap laporan siasatan saham dan permohonan khusus mengenai minit pengampunan. Kerajaan bersetuju secara dasar meneliti ketetapan umum bagi membuka dokumen sejarah negara yang diklasifikasikan di bawah Akta Rahsia Rasmi 1972, selepas cadangan sejarawan dibincangkan dalam Mesyuarat Majlis Sejarawan Negara Bilangan Kedua Tahun 2026. Perdana Menteri Anwar Ibrahim mengarahkan semakan dibuat segera, tetapi penelitian itu perlu mengambil kira keselamatan dan undang-undang serta melibatkan Jabatan Peguam Negara, Kementerian Dalam Negeri dan polis. Langkah ini wajar, tetapi kesannya bergantung pada proses yang telus, bukannya pengumuman dasar semata-mata.
Jika dilaksanakan dengan jelas, ketetapan umum boleh membantu ahli akademik, penyelidik dan orang awam mengakses rekod serta maklumat tentang peristiwa penting yang selama ini dianggap terperingkat. Itu manfaat awam yang nyata. Namun, ketetapan umum bukan lesen automatik untuk membuka setiap fail. Penilaian mengikut sensitiviti dan implikasi undang-undang masih perlu dibuat bagi setiap dokumen. Kerajaan menyatakan dokumen yang kurang sensitif mungkin boleh dinyahklasifikasikan terlebih dahulu. Susunan berperingkat seperti ini munasabah, asalkan kriteria pemilihan dan alasan mengekalkan sesuatu rekod sebagai rahsia turut diterangkan. Tanpa penjelasan, proses yang sepatutnya memperluas akses boleh dilihat sebagai budi bicara tertutup.
Laporan siasatan saham: kesediaan belum menjadi keputusan
Kesediaan mempertimbangkan pendedahan laporan siasatan saham Azam Baki tidak sama dengan keputusan untuk menerbitkannya. Menteri Undang-undang dan Reformasi Institusi, Azalina Othman Said, berkata syor mendedahkan laporan penuh jawatankuasa khas boleh dipertimbangkan jika terdapat keperluan, tertakluk kepada undang-undang, perlindungan maklumat peribadi, kerahsiaan dokumen siasatan dan rekod perisytiharan harta. Jawatankuasa itu menyiasat dakwaan pemilikan saham bekas Ketua Pesuruhjaya SPRM dan hasil siasatannya telah dibentangkan kepada Jemaah Menteri. Isu ini dibangkitkan dalam soalan Ahli Parlimen Khoo Poay Tiong tentang dapatan siasatan, tindakan yang mungkin diambil dan kesediaan kerajaan mendedahkan laporan. Orang ramai berhak meminta penjelasan, tetapi perlindungan terhadap maklumat sensitif juga perlu dihormati.
Di sinilah kerajaan patut mengelakkan jawapan yang kabur. Jika laporan penuh tidak boleh diterbitkan, ringkasan dapatan atau alasan undang-undang yang menghalang pendedahan boleh membantu orang ramai menilai sama ada kerahsiaan itu benar-benar perlu. Setakat ini, pengumuman tentang perkembangan atau keputusan rasmi, jika wajar dimaklumkan, akan dibuat oleh Pejabat Ketua Setiausaha Negara. Maka, frasa “bersedia mempertimbangkan” menunjukkan pintu perbincangan masih terbuka, bukan jaminan bahawa laporan akan didedahkan. Dalam isu yang menyentuh kepercayaan terhadap institusi antirasuah, kerajaan perlu menerangkan bukan sahaja apa yang boleh dibuka, tetapi juga mengapa bahagian lain perlu kekal sulit.
Minit pengampunan memerlukan keputusan tersendiri
DAP memohon kepada Anwar supaya minit mesyuarat Lembaga Pengampunan berkaitan pengurangan hukuman Najib Razak didedahkan kepada umum. Setiausaha Agung DAP, Anthony Loke, menyatakan permohonan itu ialah pendirian parti, namun pendedahan mesti melalui prosedur penyahklasifikasian dan tertakluk kepada pendirian Peguam Negara. Tuntutan itu turut disuarakan Wanita DAP dan pimpinan cawangan susulan keputusan Lembaga Pengampunan Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya. Hukuman penjara Najib dikurangkan daripada 12 tahun kepada enam tahun, manakala dendanya turun daripada RM210 juta kepada RM50 juta bagi kesalahan penyelewengan dana RM42 juta milik SRC International. Angka itu menjelaskan mengapa orang ramai mahukan alasan dan rekod keputusan, tetapi minit mesyuarat tetap memerlukan penelitian khusus.
Perbezaannya penting: dasar umum tentang dokumen sejarah menetapkan cara kerajaan menilai sekumpulan rekod, sedangkan permohonan DAP menyasarkan dokumen tertentu dalam keputusan yang sensitif dari segi politik dan undang-undang. Begitu juga laporan siasatan saham: kesediaan mempertimbangkan pendedahan bukan keputusan muktamad. Ketiga-tiganya tidak boleh disamakan atau dijawab dengan satu pengumuman umum. Kerajaan harus menetapkan kriteria yang konsisten, kemudian menerangkan keputusan bagi setiap permohonan dengan alasan yang boleh diperiksa. Ketelusan tidak semestinya bermaksud semua maklumat dibuka tanpa tapisan; tetapi kerahsiaan juga tidak patut menjadi jawapan automatik. Tanpa penjelasan yang khusus, janji menyemak rekod berisiko menjadi pengganti kepada akauntabiliti.
Ketelusan perlu disertai alasan yang boleh diuji
Ketiga-tiga isu ini menunjukkan bahawa persoalan utama bukan sekadar siapa memegang dokumen, tetapi siapa membuat keputusan, berdasarkan kriteria apa dan bagaimana keputusan itu boleh dipertanggungjawabkan. Akta Rahsia Rasmi menyediakan kerangka kerahsiaan, namun kepentingan awam menuntut semakan berkala terhadap rekod yang tidak lagi memerlukan perlindungan. Bagi rekod sejarah, kerajaan patut menerbitkan kaedah dan jadual semakan. Bagi laporan siasatan dan minit Lembaga Pengampunan, keputusan perlu menyatakan sama ada pendedahan penuh, sebahagian atau penolakan dibuat, berserta alasan yang jelas. Pendekatan sebegini tidak mengandaikan semua rekod mesti dibuka; sebaliknya, ia memastikan setiap sekatan mempunyai sebab yang dapat diuji.
Kesimpulannya, persetujuan dasar untuk membuka dokumen sejarah negara ialah langkah yang berguna, tetapi belum menyelesaikan tuntutan terhadap rekod berprofil tinggi. Laporan siasatan saham Azam Baki masih menunggu pertimbangan pendedahan, manakala minit Lembaga Pengampunan berkaitan pengurangan hukuman Najib memerlukan proses dan keputusan khusus. Kerajaan patut membezakan dengan terang antara prinsip umum dengan jawapan bagi setiap permohonan. Jika tidak, bahasa tentang semakan dan pertimbangan akan terus menangguhkan jawapan yang dituntut masyarakat. Ketelusan yang meyakinkan bukan janji bahawa semua fail akan dibuka, tetapi komitmen untuk menerangkan secara terbuka mengapa sesuatu rekod dibuka atau kekal rahsia.
